Kỳ 1: Vào “xưởng nhồi thú”

SGTT.VN - “Khi bước vào căn phòng với chú thích là khí hậu lạnh có tuyết, một em học sinh lớp 3 ở Việt Nam sẽ cảm nhận được tuyết là như thế nào. Chuyển sang căn phòng mô phỏng động đất, khách tham quan có thể tùy chọn để cảm nhận rung chấn 3 hay 4 độ Richter là ra sao. Bước ra khỏi đó, chuyển ra không gian trưng bày ngoài trời, khách tham quan có thể trải nghiệm không gian sống, điều kiện tự nhiên và các loại sinh vật trong thời kỳ kỷ Jura tại vườn đá kỷ Jura... Khi bước dần xuống không gian thấp hơn, nghĩa là bạn đã xuống dưới mặt nước, nơi chúng tôi thiết kế một thủy cung trong đó có động vật biển thật đang sinh sống” – đó là miêu tả của PGS.TS Phạm Văn Lực, giám đốc bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam về những gì công chúng sẽ được trải nghiệm khi tới đây.

Trong thế giới ướp xác sinh vật

Ở nhiều nước, bảo tàng thiên nhiên không chỉ là công trình quan trọng trong hệ thống các công trình cấp quốc gia mà còn là cơ sở khoa học cơ bản, nơi đào tạo và giáo dục hiệu quả nhất về những đặc thù, tài nguyên và tiềm năng thiên nhiên của một quốc gia. Bảo tàng lịch sử tự nhiên quốc gia Smithsonian của Mỹ, bảo tàng tự nhiên Vienna của Áo, bảo tàng tự nhiên Nhật Bản, bảo tàng tự nhiên Hà Lan… không chỉ là những công trình kiến trúc đồ sộ mà còn chứa đựng di sản vô giá với những thu thập, thống kê về thế giới tự nhiên. Tại Việt Nam, có những nhà khoa học cũng đang âm thầm thực hiện một bảo tàng như thế.

Những chuyên gia chế tác mẫu vật hàng đầu Việt Nam

Các chuyên gia bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đang dựng khuôn cho mẫu cá mặt trăng nặng hơn 100kg tìm thấy ở Quỳnh Lưu, Nghệ An.

Chúng tôi tìm đến phòng chế tác mẫu vật và thiết kế trưng bày của bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam khi chú cá mặt trăng cân nặng khoảng 112kg mới được đưa về từ Quỳnh Lưu, Nghệ An. Các chuyên viên trẻ đang thực hiện công đoạn đổ khuôn thạch cao mẫu vật cá. “Đây là một phần trong công đoạn xử lý mẫu vật khoa học của bảo tàng chúng tôi. Cách làm này tốn thời gian và công sức hơn phương thức thông thường là nhồi luôn bông vào để dựng mẫu. Nhưng để có những mẫu vật chuẩn quốc tế, chúng ta phải làm đúng những công đoạn này”, anh Trần Văn Sáng, chuyên viên phòng chế tác giải thích.

Bước vào không gian chế tác và kho chứa mẫu vật trưng bày, cảm giác ban đầu là giống như một xưởng nhồi thú. Nhưng một mẫu vật đúng tiêu chuẩn về bảo quản, kích thước, thần thái và phục vụ được cả hai mục đích trưng bày và nghiên cứu khoa học, câu chuyện không chỉ là nhồi thú. Trước đây khi có mẫu, người ta chỉ tách phần da để ngâm hóa chất, sau đó mổ chế tác rồi nhồi bông vào ruột và dựng lại mẫu vật. “Cách làm này có rất nhiều nhược điểm. Thứ nhất là nó không giữ cho mẫu vật có tuổi thọ lâu được vì khí hậu tại Việt Nam có độ ẩm lớn, tác động mạnh tới mẫu. Thứ hai là khi dựng mẫu, người chế tác khó tạo ra những tư thế đẹp, lột tả được thần thái, các đặc tính của con vật. Ngoài ra, cách làm này cũng tạo ra những sai số khá lớn về kích thước con vật”, anh Sáng giải thích.

Sau một số khóa tập huấn với sự hướng dẫn của chuyên gia nước ngoài, nhóm chuyên viên phòng chế tác đã thực hiện cách xử lý mới. Anh Đức Trung, người đang trực tiếp xử lý mẫu cá mặt trăng cho biết: “Chúng tôi không mổ chế tác ngay mà đổ khuôn thạch cao cho mẫu, sau đó mới mổ tách phần da xử lý hóa chất và dựng lại phần xương cũng như một bộ khung kim loại riêng để nhồi da. Riêng nhồi da, dựng mẫu mới, chúng tôi không dùng bông mà dùng bọt foam. Chất liệu này không chỉ chống chịu được tác động của khí hậu mà còn giúp người chế tác dễ dàng tạo dáng cho mẫu”.

Căn cứ để đối chiếu với mẫu thật

Một bảo tàng tự nhiên quốc gia phải lưu giữ được những vật mẫu sinh học chuẩn của quốc gia đó. Chính vì thế trong quá trình chế tác, các chuyên gia phải thực hiện công đoạn đổ khuôn cho mẫu để khi cần, từ khuôn này có thể tạo ra những mẫu khác mà không phải dùng tới mẫu gốc. “Khi một nhà nghiên cứu tìm ra một cá thể, anh ta sẽ tới bảo tàng tự nhiên quốc gia và so sánh mẫu cá thể của mình với mẫu bảo tàng. Đây chính là ý nghĩa khoa học quan trọng của bảo tàng tự nhiên quốc gia”, TS Phạm Văn Lực giải thích.

Anh Trần Văn Sáng giải thích: từ một cá thể voi, các chuyên gia tách riêng bộ xương để dựng còn phần da voi, sau khi xử lý qua hóa chất được nhồi bọt foam thành một mẫu vật mới.

Hiện nay ở Việt Nam không có trường lớp chính quy nào đào tạo công việc này. Nhưng chế tác mẫu vật là công việc vừa đòi hỏi sự tinh vi, cẩn thận vừa phải có kiến thức giải phẫu sinh học, đồng thời cũng phải có cái nhìn và tư duy của người làm mỹ thuật. Anh Sáng cho biết: “Trong các công đoạn chế tác mẫu thì xếp dáng là khó nhất. Anh phải tạo cho mẫu một dáng thế điển hình nhất cho nó ngoài thiên nhiên, nhưng nhìn phải có hồn. Chính vì thế ở đây người phụ trách khâu xếp dáng mẫu là anh Khánh, được đào tạo về điêu khắc mỹ thuật”.

Nghề nào cũng có sức hút riêng

Suốt bốn mùa, các chuyên gia của phòng chế tác chia sẻ diện tích làm việc chật hẹp của họ với các bao tải xương động vật. Sáu năm qua, đơn vị này mới chỉ chính thức chế tác được cho bảo tàng khoảng vài chục mẫu vật, còn chủ yếu sử dụng chuyên môn để làm thuê cho các đơn vị khác. “Về lý thuyết, mẫu vật chế tác xong phải được đặt vào không gian trưng bày để phát huy ngay công dụng của nó, và để được bảo quản trong những điều kiện tốt nhất. Nhưng chúng tôi đã có không gian trưng bày đâu, nên mới chỉ làm một số cho bảo tàng rồi cất lên kho mẫu. Chủ yếu công việc hiện nay là chúng tôi xử lý mẫu chứ không phải chế tác”, anh Sáng giải thích.

Tình trạng xử lý bảo quản và thống kê mẫu cho bảo tàng, còn công việc chế tác thì làm cho nơi khác khiến các chuyên viên phòng chế tác ít nhiều chạnh lòng. Nhưng họ vẫn tiếp tục làm việc trong mùi hôi thối bốc lên từ các loại hóa chất, từ những xác động vật được đưa về chờ xử lý. “Người ngoài nhìn vào có thể thấy công việc của chúng tôi vất vả hay môi trường làm việc ô nhiễm, bẩn thỉu… nhưng đã yêu cái nghề này rồi thì chẳng thể bỏ được”, anh Trần Văn Sáng tâm sự.

Dung P. - ảnh: Quang Trung

VIEW DECOR - THIẾT KẾ THI CÔNG NỘI THẤT

Nguồn: sgtt.vn